गोखले एज्युकेशन सोसायटीच्या सेक्रेटरी, खजिनदार, प्राचार्या डॉ. दीप्ती देशपांडे यांचा आज (दि. ०७ ऑक्टोबर) वाढदिवस. त्यानिमित्ताने त्यांच्या विषयी…
– डॉ. कृष्णा शंकर शहाणे
—
एस.एम.आर.के. बी. के. ए. के. महिला महाविद्यालय, नाशिक येथील माजी प्राचार्या डॉ. दीप्ती देशपांडे यांचे शिक्षण एम.कॉम., बी.जी.एल., एम.कॉम. (कम्युनिकेशन मॅनेजमेंट), एम.बी.ए., पीएच.डी. असे आहे. त्या सध्या एज्युकेशन सोसायटीच्या सचिव, कोषाध्यक्ष आणि संचालक (मानव संसाधन) या पदावर कार्यरत आहेत.
प्राचार्या डॉ. सौ. दीप्ती पी. देशपांडे या एक समर्पित शिक्षणतज्ज्ञ आहेत. उच्च शिक्षणाच्या क्षेत्रात त्यांना ३९ वर्षांहून अधिक काळाचा समृद्ध अनुभव आहे. गोखले एज्युकेशन सोसायटीचे माजी सचिव आणि आंतरराष्ट्रीय कीर्तीचे शिक्षणतज्ञ प्राचार्य सर डॉ. मो. स. गोसावी सरांच्या त्या कन्या आहेत. त्यांनी आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात बी.वाय.के. कॉलेज ऑफ कॉमर्समध्ये अधिव्याख्याता (Lecturer) म्हणून केली आणि त्यानंतर एस.एम.आर.के. बी.के. ए.के. महिला महाविद्यालयाच्या प्राचार्य, गोखले एज्युकेशन सोसायटीच्या संचालक (मानव संसाधन) आणि आता गोखले एज्युकेशन सोसायटीच्या सचिव व कोषाध्यक्ष अशा विविध जबाबदाऱ्या यशस्वीपणे सांभाळत आहेत. त्या ‘महाराष्ट्र कौन्सिल ऑफ एज्युकेशनल ॲडमिनिस्ट्रेशन अँड मॅनेजमेंट’च्या अध्यक्षा आहेत. तसेच एस.एन.डी.टी. महिला विद्यापीठ, मुंबई येथील वाणिज्य आणि व्यवस्थापन विद्याशाखेच्या माजी अधिष्ठाता (डीन) आहेत. तसेच यशवंतराव चव्हाण मुक्त विद्यापीठाच्या (नाशिक केंद्र) पदव्युत्तर संशोधन कार्यक्रमाच्या माजी संचालक म्हणून त्यांनी सुमारे १८ वर्षे आपल्या कार्याचा ठसा चांगला उमटवला आहे.
डॉ. दीप्ती देशपांडे
त्यांची कारकीर्द अत्यंत गौरवशाली असून, त्यांनी महाविद्यालय, गोखले एज्युकेशन सोसायटी आणि विद्यापीठ स्तरावर अनेक प्रतिष्ठित पदे भूषवून शिक्षण क्षेत्रात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे. गोखले एज्युकेशन सोसायटीमधील त्यांचा प्रवास एका विद्यार्थिनीपासून सुरू होऊन समन्वयक, उप-प्राचार्य, प्राचार्य, शाखा सचिव, विभागीय सचिव, एच.आर. (मानव संसाधन) संचालक, कोषाध्यक्ष आणि सचिव अशा विविध टप्प्यांवरून गेला आहे. त्या ‘गव्हर्निंग बॉडी’ (शासकीय मंडळ) आणि ‘सिनेट’च्या सदस्या होत्या; तसेच त्यांनी शाळा समिती व ‘डिजिकॉन’ (DIGICON) समितीच्या अध्यक्षपदाची धुरा सांभाळली आहे. याव्यतिरिक्त, त्या जी.ई. सोसायटीच्या ‘मध्यवर्ती समन्वय समिती’च्या संस्थापक अध्यक्षा, त्यांनी ‘कर्मचारी प्रशिक्षण अकादमी’ आणि ‘संशोधन अकादमी’च्या अध्यक्षा म्हणूनही कार्य केलेले आहे. त्या विद्यापीठाच्या सिनेट, शैक्षणिक परिषद, व्यवस्थापन परिषद, वित्त समिती आणि विद्यार्थी कल्याण समितीच्या सदस्या होत्या आणि एस.एन.डी.टी. महिला विद्यापीठातील वाणिज्य विषयाच्या ‘अभ्यास मंडळ’ (बी.ओ.एस) अध्यक्षपदाची जबाबदारीही त्यांनी सांभाळली आहे. त्यांना यशवंतराव चव्हाण महाराष्ट्र मुक्त विद्यापीठाच्या एम.फिल. मार्गदर्शक म्हणून मान्यता मिळाली आहे. त्या यशवंतराव चव्हाण महाराष्ट्र मुक्त विद्यापीठाच्या पश्चिम विभागासाठीच्या ‘तथ्य शोध समिती’च्या सदस्यही राहिल्या आहेत. डॉ. दीप्ती देशपांडे यांच्या सक्षम नेतृत्वाखाली, एसएमआरके-बीके-एके महिला महाविद्यालयाला २०२३ मध्ये एस.एन.डी.टी. महिला विद्यापीठ, मुंबईकडून वाणिज्य आणि व्यवस्थापन शाखेसाठी ‘पीएच.डी. संशोधन केंद्र’ सुरू करण्यास मान्यता मिळाली.
त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाच्या शैक्षणिक पैलूमध्ये संशोधनातील महत्त्वपूर्ण योगदानाचा समावेश आहे. त्यांनी आंतरराष्ट्रीय आणि राष्ट्रीय स्तरावर ११७ हून अधिक शोधनिबंध आणि लेख प्रकाशित व सादर केले आहेत; तसेच त्यांनी लिहिलेली १० हून अधिक पुस्तके प्रतिष्ठित आंतरराष्ट्रीय आणि राष्ट्रीय प्रकाशकांकडून प्रकाशित झालेली आहेत. पुस्तके, मासिके, परिषदेचे अहवाल व जर्नल्स अशा ७५ हून अधिक प्रकाशनांचे संपादन केले आहे. त्यांनी ‘स्वयंसहाय्यता गट’ या विषयावर यूजीसी पुरस्कृत ‘लघु संशोधन प्रकल्प’ (Minor Research Project) देखील पूर्ण केला आहे. संशोधन कार्यांमधील त्यांची विशेष रुची ही गोखले एज्युकेशन सोसायटीच्या ‘स्वयंप्रकाश – ल्युमिनसन्स’ या संशोधन जर्नल्सच्या संस्थापक व्यवस्थापकीय संपादक असण्यावरूनही दिसून येते. त्या ‘महाराष्ट्र कौन्सिल ऑफ एज्युकेशनल ॲडमिनिस्ट्रेशन अँड मॅनेजमेंट’च्या ‘एज्युकेअर’ या प्रकाशनाच्या मुख्य संपादक आहेत.
त्यांच्या अनेक शोधनिबंधांना विविध व्यासपीठांवर ‘सर्वोत्कृष्ट शोधनिबंध पुरस्कारा’ने सन्मानित करण्यात आले आहे. त्यांनी लिहिलेल्या “VISAGE”, “Microfinance: A Tool for Women Empowerment”, “Jansanchar Madhyam: Dasha Evam Disha”, “Women Entrepreneurship: An Indian Perspective” आणि “Sexual Harassment at the Workplace” या पुस्तकांना ‘लायब्ररी ऑफ काँग्रेस कंट्रोल नंबर’ (LCCN) प्राप्त झाला आहे, जो एक जागतिक ऑनलाइन कॅटलॉग आहे. ही पुस्तके ‘लायब्ररी ऑफ काँग्रेस’च्या ऑनलाइन कॅटलॉगच्या ग्रंथसूची नोंदींमध्ये समाविष्ट करण्यात आली आहेत. ही मोठी जमेची बाजू आहे.
२४ ऑक्टोबर २०१६ रोजी संयुक्त राष्ट्रांच्या (UNO) ७१ व्या स्थापना दिनानिमित्त त्यांनी ‘इंटरनॅशनल असोसिएशन ऑफ एज्युकेटर्स फॉर वर्ल्ड पीस’च्या १९ व्या जागतिक परिषदेचे आयोजन केले आणि त्यात ‘परिषद सचिव’ म्हणून काम पाहिले. तसेच, २४ ते २६ जानेवारी २०१४ या कालावधीत अमेरिकेतील ‘India 3-2-1’ आणि ‘Chip-in’ या स्वयंसेवी संस्थांच्या सहकार्याने ‘Uvach-2014’ या तीन दिवसीय आंतरराष्ट्रीय परिषदेचे आयोजन त्यांनी केले. याव्यतिरिक्त, त्यांनी विद्यापीठ अनुदान आयोग अनुदानित तसेच इतर आंतरराष्ट्रीय, राष्ट्रीय आणि राज्यस्तरीय चर्चासत्रे, कार्यशाळा, परिषदांचे ४५ हून अधिक वेळा, तसेच २४ हून अधिक वेबिनार्सचे आयोजन केले आहे. त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली १२ संशोधन विद्यार्थ्यांनी Ph.D. आणि M.Phil. पदव्या प्राप्त केल्या आहेत. २००६ मध्ये, ‘महाराष्ट्र कौन्सिल ऑफ इकॉनॉमिक डेव्हलपमेंट’तर्फे ‘कॅनेडियन उच्च शिक्षण क्षेत्रातील करिअर आणि संधी’ यांचा अभ्यास करण्यासाठी त्या कॅनडा येथे उपस्थित राहिल्या होत्या.
गोखले एज्युकेशन सोसायटीच्या आजीवन सदस्या असण्याबरोबरच त्या १५ नामांकित शैक्षणिक आणि व्यावसायिक संस्थांच्याही आजीवन सदस्य आहेत. शिक्षण क्षेत्रातील त्यांच्या उल्लेखनीय योगदानाची दखल घेत त्यांना राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर ४० हून अधिक सन्मान व पुरस्कारांनी गौरविण्यात आले आहे.
पुण्यातील एका स्वयंसेवी संस्थेकडून ‘कलम उभी-मी प्रेरणा पुरस्कार’, ISTD नवी दिल्लीकडून ‘उत्कृष्ट सेवा पुरस्कार-२०२१’, गोखले एज्युकेशन सोसायटीकडून ‘अचिव्हर्स अवॉर्ड-२०२१’, बिझनेस नेटवर्क इंटरनॅशनल (नाशिक) कडून ‘डायनॅमिक वुमन अचिव्हर्स अवॉर्ड’ आणि फ्रेंडशिप फोरमकडून ‘शैक्षणिक उत्कृष्टतेसाठी भारतातील आघाडीचे शिक्षणतज्ज्ञ पुरस्कार’ हे त्यांना मिळालेल्या काही प्रमुख पुरस्कारांपैकी आहेत.
लॉकडाऊनच्या काळात दिलेल्या असाधारण योगदानाबद्दल ‘लायन्स क्लब ऑफ नाशिक कॉर्पोरेट’ आणि ‘नाशिक रॉयल’ तसेच ‘कोटक महिंद्रा’ यांच्याकडूनही त्यांचा गौरव करण्यात आला आहे. त्यांच्या सक्षम नेतृत्वाखाली, एस.एम.आर.के. बी.के. ए.के. महिला महाविद्यालयाला ‘सेंटर फॉर एज्युकेशन ग्रोथ अँड रिसर्च’तर्फे ‘इंडस्ट्री इंटरफेस २०२२’ साठी पश्चिम भारतातील सर्वोत्तम संस्थेचा पुरस्कार मिळालेला आहे.
आपली दूरदृष्टी आणि प्रशासकीय कौशल्याच्या जोरावर त्यांनी उच्च शिक्षणाच्या क्षेत्रात स्वतःची एक वेगळी ओळख निर्माण केली आहे. एक आदर्श आणि प्रेरणादायी नेत्या म्हणून, त्यांच्या भविष्यवेधी दृष्टिकोनामुळे अनेक उपक्रम सुरू झाले आहेत; ज्यांनी एस.एम.आर.के. महाविद्यालय, गोखले एज्युकेशन सोसायटी आणि एस.एन.डी.टी. महिला विद्यापीठातील विविध घटकांच्या हितासाठी मोलाचे योगदान त्यांनी दिले आहे. त्या एक उत्कृष्ट वक्त्या, सक्षम प्रशासक आहेत, ज्यांच्या मनात इतरांबद्दल अपार सहानुभूती आणि काळजीची भावना आहे. विविध घटना व प्रसंग लक्षात ठेवण्याची आणि ते अत्यंत स्पष्टपणे व प्रभावीपणे मांडण्याची त्यांची क्षमता पाहून सर्वजण थक्क होतात. आपल्या प्रेमळ आणि संवेदनशील स्वभावाने त्या सर्वांची मने जिंकतात. ‘वर्क-लाइफ बॅलन्स’ (काम आणि वैयक्तिक जीवन यांचा समतोल) राखण्यासाठी प्रयत्नशील असलेल्या २१ व्या शतकातील यशस्वी भारतीय महिलेचे त्या एक उत्तम उदाहरण आहेत. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात परंपरा आणि आधुनिकतेचा सुरेख संगम दिसून येतो.
महिला सक्षमीकरणासाठी दिलेल्या त्यांच्या प्रचंड योगदानाबद्दल समाज त्यांचा ऋणी आहे. आपल्या वैशिष्ट्यपूर्ण दृष्टिकोनासह त्या शिक्षण क्षेत्रात नवनवीन संधी व उपक्रम आणत राहतील आणि आपल्या यशस्वी वाटचालीत आणखी महत्त्वपूर्ण टप्पे गाठतील.आजच्या दिवशी त्याना पुढील वाटचालीसाठी शुभेच्छा !
– डॉ. कृष्णा शंकर शहाणे
प्र. प्राचार्य, बिटको महाविद्यालय, नाशिक रोड, नाशिक
—
