आजच्या काळाशी सुसंगत शिक्षकांची बदलती भूमिका

भारतात दरवर्षी यंदाही शिक्षक दिन शनिवारी (दि. ५ सप्टेंबर) साजरा होत आहे. हा दिवस डाॅ. सर्वपल्ली राधाकृष्णन यांच्या जन्मदिवसाच्या स्मरणार्थ असतो. ते भारताचे राष्ट्रपती, एक महान शिक्षक आणि तत्त्वज्ञ होते. यानिमित्त शिक्षकांच्या बदलत्या भूमिकेबाबत विशेष मंथन…करतायेत,

                          – डाॅ. आशा बी. ठोके,
प्रभारी प्राचार्य, शिक्षक प्रशिक्षक,अशोका कॉलेज ऑफ एज्युकेशन, तसेच सदस्य, अभ्यास मंडळ (शिक्षण), सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ

——

प्राचीन काळात ज्ञानदानाचे पवित्र कार्य करणाऱ्या व्यक्तीला ‘गुरू’ म्हणून आदराचे स्थान दिले जात असे. विविध विषयांचे अध्यापन करणारा केवळ शिक्षक एवढीच गुरूची भूमिका नव्हती, तर तो जीवनाचा मार्गदर्शकही होता. औपचारिक तसेच अनौपचारिक अशा दोन्ही शैक्षणिक व्यवस्थांमध्ये शिक्षकांवर विद्यार्थ्यांमध्ये मूल्यसंस्कार रुजविण्याची आणि त्यांच्या चारित्र्याची जडणघडण करण्याची महत्त्वपूर्ण जबाबदारी होती. त्यामुळे त्यांना पालकांइतकाच आदर दिला जात असे. पारंपरिक गुरुकुल व्यवस्थेत शिष्य आपल्या गुरूंसोबत राहत असत. गुरू विद्यार्थ्यांचे संगोपन, संरक्षण, मार्गदर्शन आणि सर्वांगीण विकास यांची जबाबदारी पालकांप्रमाणेच पार पाडत असत. त्या काळात शिक्षक हा ज्ञानाचा प्रमुख स्रोत आणि ज्ञानाचा झरा मानला जात असे.
आजची शैक्षणिक परिस्थिती भूतकाळापेक्षा पूर्णतः वेगळी आहे. आधुनिक प्रसारमाध्यमे, डिजिटल तंत्रज्ञान आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence – AI) यांनी माहितीपर्यंत पोहोचण्याच्या संधी अभूतपूर्व प्रमाणात विस्तारल्या आहेत. विविध तांत्रिक साधने आणि AI-आधारित प्रणाली जगभरातील प्रचंड प्रमाणातील माहिती विद्यार्थ्यांना काही क्षणांत उपलब्ध करून देऊ शकतात. मात्र, माहितीची उपलब्धता वाढत असताना एक मूलभूत प्रश्न निर्माण होतो ही माहिती अस्सल, विश्वासार्ह, अचूक आणि वैध आहे का?
माहिती म्हणजे ज्ञान नव्हे. माहितीचे चिकित्सक परीक्षण, वर्गीकरण, विश्लेषण, अर्थनिर्णयन, संदर्भानुरूप आकलन आणि मूल्यमापन करण्याची क्षमता नसल्यास ती केवळ माहिती किंवा डेटाचा संग्रह ठरते. खरे शैक्षणिक आव्हान हे योग्य माहिती ओळखण्यात, तिचा योग्य संदर्भ समजून घेण्यात, तिचा अर्थपूर्ण वापर करण्यात आणि योग्य उद्देशासाठी तिची निवड करण्यात आहे. या प्रक्रियेसाठी चिकित्सक विचार, विवेकबुद्धी, संदर्भाचे आकलन, नैतिक जाणीव आणि शहाणपण आवश्यक असते.

तंत्रज्ञान आणि AI विद्यार्थ्यांना माहिती मिळविणे, तिचे संघटन करणे आणि तिच्यावर प्रक्रिया करणे यामध्ये निश्चितच मदत करू शकतात; परंतु ते शिक्षकाच्या मानवी भूमिकेची पूर्णपणे जागा घेऊ शकत नाहीत. शिक्षक विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणाला बौद्धिक, भावनिक, सामाजिक, नैतिक आणि मूल्यात्मक परिमाण प्रदान करतो जे केवळ तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून पुरेशा प्रमाणात साध्य होऊ शकत नाही.त्यामुळे एक मूलभूत सत्य आजही कायम आहे कोणतेही तांत्रिक साधन शिक्षकाच्या मानवी भूमिकेची जागा घेऊ शकत नाही. कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि स्वयंचलित प्रणाली माहिती निर्माण करू शकतात, उपाय सुचवू शकतात आणि शिक्षण सुलभ करू शकतात; परंतु नैतिक व मूल्यात्मक निर्णयक्षमता त्यांच्याकडे मानवी अर्थाने नसते. योग्य आणि अयोग्य, वास्तव आणि आभास, सद्गुण आणि दुर्गुण, हितकारक आणि हानिकारक यांमधील भेद ओळखण्यासाठी मानवी विवेक, जीवनानुभव, सहानुभूती, मूल्ये आणि प्रज्ञा आवश्यक असते.म्हणूनच, AIच्या युगात शिक्षकाची भूमिका कमी झालेली नसून ती अधिक व्यापक, गतिशील आणि प्रभावी झाली आहे.

                      शिक्षक आता केवळ अध्यापक न राहता सुलभकर्ता (Facilitator), चिकित्सक मूल्यमापक (Critical Evaluator), मार्गदर्शक (Mentor), नैतिक दिशादर्शक (Ethical Guide) आणि ज्ञानाचा अर्थनिर्णायक (Interpreter of Knowledge) बनतो. विद्यार्थ्यांना केवळ माहिती मिळविण्यापुरते मर्यादित न ठेवता, ती समजून घेणे, तिचा उपयोग करणे, तिचे मूल्यमापन करणे आणि तिचा जबाबदारीने वापर करणे यासाठी शिक्षक त्यांना सक्षम करतो. AI माहितीपर्यंत पोहोचण्याची प्रक्रिया वेगवान करू शकते; परंतु त्या माहितीला अर्थ, संदर्भ, दिशा आणि उद्देश शिक्षकच प्रदान करतो.
शिक्षणाने काळानुरूप गतिशील राहणे आवश्यक आहे. आज शिक्षणाचा मूलभूत केंद्रबिंदू शिक्षक-केंद्रित पद्धतीकडून विद्यार्थी-केंद्रित दृष्टिकोनाकडे वळला आहे. आधुनिक वर्गखोल्यांचा संबंध आता जागतिकीकरण, वेगवान तांत्रिक प्रगती, AIचे एकत्रीकरण, सर्वसमावेशक शिक्षण, शाश्वत विकास, सामाजिक-भावनिक शिक्षण आणि मानसिक आरोग्याच्या जाणीवेशी जोडला गेला आहे.

अध्यापकाकडून सुलभकर्त्याकडे (Instructor to Facilitator) – आधुनिक शिक्षकाची भूमिका केवळ व्याख्याने देणे किंवा माहिती प्रसारित करणे इतकी मर्यादित राहिलेली नाही. विद्यार्थ्यांसाठी सुलभ, अर्थपूर्ण आणि वैयक्तिकृत शिक्षणमार्ग व संसाधने उपलब्ध करून देणे, तसेच विद्यार्थ्यांना स्वतः शिकण्यासाठी प्रेरित करणे ही शिक्षकाची महत्त्वपूर्ण जबाबदारी आहे.
शैक्षणिक व करिअर मार्गदर्शक (Career & Academic Mentor) – आज व्यावसायिक आणि शैक्षणिक संधींची संख्या व विविधता मोठ्या प्रमाणात वाढली आहे. त्यामुळे विद्यार्थ्यांना त्यांच्या आवडी, क्षमता, अडचणी आणि भविष्यातील संधी लक्षात घेऊन योग्य शैक्षणिक दिशा आणि अर्थपूर्ण करिअरची निवड करण्यासाठी मार्गदर्शन करणे आवश्यक आहे.
नवोन्मेषक आणि संशोधक (Innovator & Researcher) – शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांना केवळ उपलब्ध ज्ञान आत्मसात करण्यास न शिकवता, विद्यमान ज्ञानाचे सर्जनशील रूपांतर करून नवीन कल्पना, उपाय आणि शोध निर्माण करण्यासाठी प्रेरित केले पाहिजे. संशोधनवृत्ती, जिज्ञासा आणि नवोन्मेषी विचारसरणी विकसित करणे ही आधुनिक शिक्षकाची महत्त्वपूर्ण भूमिका आहे.

सर्वसमावेशक शिक्षक (Inclusive Educator) – आजच्या वर्गखोल्यांमध्ये विद्यार्थ्यांच्या क्षमता, गरजा, शिकण्याच्या शैली आणि शारीरिक-सामाजिक परिस्थितींमध्ये विविधता आढळते. त्यामुळे प्रत्येक विद्यार्थ्याला समान शिकण्याच्या संधी उपलब्ध करून देणे आणि कोणताही विद्यार्थी मागे राहणार नाही याची काळजी घेणे आवश्यक आहे.
व्यावहारिक व कौशल्याधिष्ठित मार्गदर्शक (Practical & Skill-Oriented Guide) – शिक्षण आणि प्रत्यक्ष जीवन यांच्यातील दरी कमी करणे ही काळाची गरज आहे. विद्यार्थ्यांमध्ये वास्तविक जीवनातील समस्या सोडविण्याची क्षमता, रोजगाराभिमुख कौशल्ये, निर्णयक्षमता आणि व्यावहारिक दृष्टिकोन विकसित करण्यासाठी शिक्षकांनी मार्गदर्शन केले पाहिजे.
तंत्रज्ञान-साक्षर प्रयोगशील शिक्षक (Tech-Savvy Experimenter) – आधुनिक शिक्षकाने तंत्रज्ञान आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा स्वीकार करून अधिक आकर्षक, परस्परसंवादी आणि परिणामकारक शिक्षणानुभवांची निर्मिती केली पाहिजे. नवीन तंत्रज्ञान, डिजिटल माध्यमे आणि AI-आधारित साधनांचा सातत्याने प्रयोग करून शिक्षण अधिक प्रभावी करण्याची वृत्ती शिक्षकांमध्ये असणे आवश्यक आहे.
विद्यार्थ्यांच्या कल्याणाचा समुपदेशक (Counselor for Well-being) – डिजिटल माध्यमांचा अतिवापर, वाढती स्पर्धा आणि शैक्षणिक तसेच सामाजिक दबाव यांचा विद्यार्थ्यांच्या भावनिक आणि मानसिक स्वास्थ्यावर परिणाम होऊ शकतो. अशा परिस्थितीत शिक्षकाने संवेदनशील आणि सहानुभूतीपूर्ण मार्गदर्शकाची भूमिका स्वीकारून विद्यार्थ्यांमध्ये आत्मविश्वास, भावनिक स्थैर्य, लवचिकता आणि सकारात्मक दृष्टिकोन विकसित करण्यास मदत केली पाहिजे.

सतत बदलणाऱ्या जगात शिक्षकांनी आपले ज्ञान, तांत्रिक कौशल्ये, अध्यापनपद्धती आणि वैचारिक दृष्टिकोन सातत्याने अद्ययावत करणे आवश्यक आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता शिक्षकाची जागा घेण्यासाठी आलेली नसून शिक्षकाच्या क्षमतांना अधिक प्रभावी करण्यासाठी एक शक्तिशाली साधन ठरू शकते.म्हणूनच, AI शिक्षकाचा पर्याय नाही; AI-सक्षम शिक्षक ही काळाची गरज आहे. तंत्रज्ञान माहिती देऊ शकते, प्रक्रिया सुलभ करू शकते आणि शिक्षणाचा वेग वाढवू शकते; परंतु विद्यार्थ्याला विवेक, मूल्ये, नैतिक दिशा, मानवी संवेदना आणि जीवनाचा अर्थ देण्याचे कार्य शिक्षकच करू शकतो.
शिक्षक माहितीचा स्रोत असण्यापासून ज्ञानाचा अर्थनिर्णायक, मूल्यांचा संवाहक, नैतिक दिशादर्शक आणि विद्यार्थ्यांच्या जीवनाचा मार्गदर्शक बनण्याच्या दिशेने विकसित होत आहे. या बदललेल्या भूमिकेचा स्वीकार करूनच शिक्षक AIच्या युगातही विद्यार्थ्यांच्या जीवनातील एक अपरिहार्य आणि मार्गदर्शक शक्ती म्हणून आपले स्थान कायम राखू शकतो.
—